Những chuyện nhỏ như vậy đều cần tới một quá trình dài để dần tác động tới nhận thức của mọi người
Thấy tôi góp ý về con sư tử đá đang ngự trước chùa, sư thầy tần ngần kể rằng đó là tặng vật của “một ông rất to”. Mở đầu cuộc chuyện trò, ông nói ngay: - quả tình, chúng ta tiếp nhận văn hóa Trung Quốc hiện thời theo cách hơi. Chúng ta mang Khổng Tử về lập Văn Miếu, ứng dụng hình thức Nho học sĩ tử trong cả ngàn năm để tuyển người tài giữ nước. Nhưng chúng ta vẫn chưa khởi đầu, chưa tìm được biểu tượng văn hóa hạp với một tầng lớp hiện đại - trong khi hệ thống di sản văn hóa cũ thì đang bị phá hủy dần.
Nên chi, Phật giáo đã đồng hành với chúng ta gần như trong suốt chiều dài lịch sử, và có vai trò chẳng thể thay thế trong những lần chống ngoại xâm phương Bắc. Rồi, lời trước hết nói về vùng đất Thăng Long - Đại La là “đô cũ của Cao Vương”. Nhưng sự thực, rất nhiều bạn đọc bình thường hiện nay cũng lúng túng khi thử tách bạch rạch ròi: đâu là văn hóa Việt Nam nguyên gốc, đâu là văn hóa ảnh hưởng từ phương Tây qua Pháp, đâu là văn hóa phương Đông qua Trung Hoa.
Quờ những nguyên tố văn hóa mới ấy đều được chúng ta dung nạp để tìm sự cân bằng cho mình. Rồi, theo cá nhân chủ nghĩa tôi, quá trình Nam tiến của người Việt không chỉ phát xuất từ nhu cầu mở mang cương vực.
Chúng ta có thể chọn một tượng trưng thuần Việt được không? TS khảo cổ Tống Trung Tín có nói rằng sư tử đá Việt Nam thời Lý - Trần với kiến trúc mềm mại mới là biểu tượng của Phật giáo. Tôi kể một ví dụ thế này. - Điều ấy cần được cụ thể hóa bằng những gì gắn với đời sống, chứ không phải là khẩu hiệu chung chung. Tôi hiểu cái khó của họ. Từ ngàn năm trước, khi lựa chọn thu nạp văn hóa phương Bắc, chúng ta cũng đã tức khắc có một cuộc hội nhập văn hóa thứ hai từ Phật giáo Ấn Độ.
Trong sự hội nhập văn hóa thế tất ấy, chúng ta chủ động học ở họ những cái hay, cái tốt để tự bảo vệ mình. Nhưng nếu làm, các nhà sản xuất sẽ bảo chưa đẹp, rắc rối khó làm và nhất là chưa quen với người dùng.
Việc con sư tử đá Trung Quốc được “hô biến” để trở nên tượng trưng phát tài, phát lộc đúng hay sai, ta không cần phân tách nữa.
Quá quắt bởi mang màu sắc cảm tính, thiếu hiểu biết, và thậm chí có chút gì theo đòi. Chúng ta tôn vinh biểu trưng trống đồng của người Việt bằng mọi hình thức, nhưng đừng nghĩ đến chuyện hì hục đúc lại trống đồng, rồi cởi trần đóng khố lôi ra đánh mỗi khi có kỳ cuộc gì nữa… * Như vậy, chúng ta sẽ lại quay sang câu chuyện rất cũ về hiệu quả của việc giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức.
Chúng ta vẫn chưa tìm được biểu trưng văn hóa phù hợp với một tầng lớp hiện đại – trong khi hệ thống di sản văn hóa cũ đang bị phá hủy dần * quan điểm của ông gắn với lời chúng ta vẫn nói về việc vừa thu nhận yếu tố văn hóa mới, vừa giữ được bản sắc văn hóa Việt Nam. Lịch sử cho thấy: ngay từ rất sớm, chúng ta đã tiếp thu văn hóa phương Bắc với một cuộc hội nhập cưỡng dâm và kéo dài trong cả ngàn năm.
Cái vĩ đại của người xưa là việc nhận thức rõ: Trung Hoa là một nước bành trướng, nhưng cũng sở hữu một nền văn minh lớn
Rồi tiếp đến là những yếu tố của văn hóa Phật giáo tiểu thặng, văn hóa Chăm, văn hóa Khmer, văn hóa bản địa phía Nam. So sánh vui, thì cách bảo tàng văn hóa của chúng ta cần giống như cách ứng xử với trống đồng vậy.
Chúng ta chọn kinh thành theo cách mà Cao Biền nhìn về địa lý Việt Nam. Chúng ta giữ là giữ khả năng chọn lọc để tiếp thu những cái tốt của dương thế, chứ không phải là hoài cổ. Những thứ như hát xoan, cồng chiêng, hò ví dặm. Một lần, thực hành công tác giám sát của đại biểu Quốc hội, tôi tới một ngôi chùa khá nức tiếng.
Không đơn giản vậy đâu, bởi cái gốc của vấn đề là sự hiểu biết và nhận thức chung. Vậy, nhưng ít người chú ý tới một chi tiết quan trọng: trong văn bản ấy, cụ Lý Công Uẩn phê phán rất mạnh các triều Đinh, Tiền Lê “theo ý riêng, không noi theo việc cũ Thương Chu” để chọn đất dời đô. Cái đáng ngại ở đây là tại sao những thứ như vậy có thể lọt vào cả chùa chiền - nơi trên lý thuyết phải là không gian bảo tàng văn hóa bản địa tốt nhất của mỗi nhà nước? Đổ tội cho tâm lý a tòng, đua đòi hay nói rằng chùa chiền bây giờ được “thả nổi”, khách thập phương cúng tiến gì cũng nhận thì dễ quá.
Chỉ là những biểu tượng văn hóa thôi. Nên, khi bạn hỏi rằng bản sắc văn hóa Việt Nam ở đâu, tôi nghĩ rằng đặc trưng của chúng ta chính là sự khôn ngoan trong phương pháp thu nạp những yếu tố văn hóa mới. Không nên như vậy, cái hay thì cứ học, miễn sao chúng ta thu nhận văn hóa ấy với tâm thế, não trạng và ý kiến như thế nào.
Từ một vùng văn hóa quanh quẩn sâu trong vịnh Bắc Bộ, chúng ta chủ động tiếp hội nhập với dòng văn hóa biển thật sự từ miền Trung trở vào, nơi nằm sát tuyến đường hàng hải Đông - Tây năng động nhất thế giới khi đó. Dời đi bây chừ đã không dễ, còn nếu sau này, người cúng tiến lại “phát tài, phát lộc” thật, thì câu chuyện còn rắc rối hơn nhiều. Vậy thì các nhà mỹ thuật hãy tìm cách sáng tạo, các nhà nghiên cứu hãy phân tích và phổ thông tới cộng đồng đi.
- Đây cũng là câu chuyện liên tưởng tới việc tiếp thu văn hóa từ Trung Hoa mà chúng ta vừa bàn. Nhà sử học Dương Trung Quốc, TT&VH Cuối tuần có cuộc thảo luận với nhà sử học Dương Trung Quốc, người xới lên câu chuyện “sư tử đá” về vấn đề này.
Quá quắt. Cho dù các cuộc tranh cãi rằng Phật giáo vào Việt Nam đầu tiên qua đường từ hướng Bắc xuống, từ hướng Nam lên, hay do các nhà sư Ấn Độ trực tiếp đưa vào Luy Lâu thì cũng không thể phủ nhận một thực tiễn: chúng ta rất khôn ngoan, thu nhận một dòng văn hóa mới để tạo sự thăng bằng. Thực tiễn chứng minh rằng những sự áp dụng ấy rất có hiệu quả, và giúp ta trong suốt cả ngàn năm nay giữ được sự tự chủ về văn hóa của mình.
Dịp kỷ niệm ngàn năm Thăng Long - Hà Nội, chúng ta nói nhiều tới chiếu dời đô của Lý Thái Tổ. Nếu theo cách nhìn của các bạn hiện, việc chê triều đại cũ, khen Cao Biền, nhà Chu, nhà Thương ở phương Bắc hẳn là hành động vong bản rồi! Tôi thì nghĩ khác.
- Sự thực, bản thân văn hóa là nguyên tố có sức lan tỏa rất mạnh. Bởi thế, tôi cũng hơi lo ngại rằng những câu chuyện như sư tử đá sẽ khiến các bạn trẻ tẩy chay văn hóa Trung Quốc theo kiểu “ghét thì đào đất đổ đi”.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét